संपादकाचे श्हरे
ट्ल्या दिसांनी कोंकणेंत आयिल्लें एक फिल्म अस्मिताय सबार रितिंच्या तर्काक, वाद विवादाक ग्रास जालां. हांतूं विशेस कर्न, फिल्माच्या काणियेंत पिंत्रायिल्लें कोंकणी भास, संसकृती आनी समुदायाचें चित्रण चरित्रेक लागीं आसागी वा केवल काल्पनीकगी म्हळ्ळो वाद प्रमूख जावनासा. हाका उत्रोन, एक फिल्म म्हळ्यार कितें आनी फिल्म एक दृश्य माध्यम जावन खंयचे रितीं वर्तोवता, ह्या विशीं एक गंभीर चर्चा कोंकणेंत खंडीत जायजय म्हण भोगता.
हऱ्येका माध्यमाक ताचीच म्हळ्ळी एक कालेत आसता. दाकल्याक एक वर्तमान पत्र वाचताना, थंयसर तें वाचून मनन कर्चेंच त्या माद्यमाची प्रमूख कालेत. रेडियो आयकाताना मतिंत सर्व चित्रण करुंक सलीस जायशें कर्ता तर, टी.वी. आनी फिल्म दृश्य माध्यम जावन दोळ्यांक लागीं आसतात देकून तांची कालेतच वेगळी. एका दृश्या द्वारीं सांगोंक जांवचें फिल्मांत उत्रांनी सांगाजे म्हण ना. तशें सांगल्यार त्या माध्यमाचो तो दुरुपयोग जाता. दाकल्याक एका रेडियो नाटकांत एका पात्राचो प्रवेश जाताना, तो प्रवेश जाला म्हण त्या पात्रान वा ताका पळेल्ल्या कोणें तरी उत्रांनी सांगाजे पडता. पूण एका फिल्मांत त्या पात्रान प्रवेश जांवचें दाकयल्यार पावता.
तितलें म्हळ्या उपरांत, फिल्म एक नाटक न्हंय म्हळ्ळें समजोन घेजय. नाटक आनी फिल्माक मसतू फरक आसा. नाटक एका वेदीर एक काल्पनीक संसार रचता तर, फिल्म एका पदऱ्यार एक काल्पनिकता वासतवीक जशें रुता करचें प्रेतन कर्ता. ताच्याकी चड कर्न, एका नाटकाक पात्रांचो ताळो आनी ताळ्या द्वारीं उबजांवचीं भगणां प्रमूक जातात तर, फिल्माक पात्रांनी आपल्या आंगीय अभिव्यक्ती (expressions) द्वारीं उजार कर्चें संवहनंच प्रमूक जाता. फिल्म केमारा मुकार कर्चो नाटक न्हंय. तशें कर्च्या बदलाक एका वेदिचेर नाटकच सादर केल्यार बरें.
तशें म्हण फिल्म आदीं थावन अशेंच आसल्लें म्हण न्हंय. सुमार १८९५ंत आरंभ जाल्लें फिल्म माध्यम सुर्वेक केमरा मुकार कर्चो नाटकशे आसल्लें. ताका कारणयी आसल्लें. सुर्वेक केमरा आतांच्याबरी भंवडावंक साद्य नातल्लें. केमरा एका जाग्यार मात्र दवऱ्येत आसोन, लेन्सा मुकार कितें घडता तें मात्र केमरांत जिरोवंक साद्य आसल्लें. त्या स्थिते थावन आयच्या अधुनीक ग्राफिक्स आनी स्पेशल इफेकट्स तंत्रग्याना म्हणासर फिल्म माध्यम बोवच मुकार पावलां. त्या तेकीद फिल्म आमी आर्थ कर्ची रीतयी मसतू विकसीत जावनंच आयल्या. तशें आसतां, आज केमरा मुकार एकल्यान नाटक कर्न ताका फिल्म म्हणोंक जायना. फिल्माची कालेत फिल्म काडच्या निर्मापक आनी निर्देशकान आर्थ कर्न घेवंक आसा मात्र न्हंय, सांबाळन वरुंक आसा.
तितलें म्हळ्या उपरांत, फिल्म माध्यमांत विवीध प्रयोग असाध्य न्हंय. फिल्म माध्यमाक आकासच गड (sky is the limit). भारतांतच आज असाध्य म्हणच्या तसले प्रयोग फिल्म तंत्रग्यानांत उबजोन आसात. पूण हे सर्व प्रयोग फिल्म म्हणच्या माध्यमाच्या कालेतीक होंदोन आसाजय शिवाय ती कालेत भिगडंवच्ये थंय वचोंक नजो.
फिल्माक एक ताचेच म्हळ्ळी भास आनी व्याकरण (ग्रामर) आसा. दाकल्याक फिल्म शूट कर्ताना १८० डिग्री रूल पाळिजे; दोन पयशिले दृश्य गर्ज नासतानां मधें एक लागशिलो शोट नासताना सांगाता हाडुंक नजो, इत्यादी फिल्माचें व्याकरण जाता. तशें म्हण फिल्म कर्तेल्यान हें व्याकरण परिपूर्ण रितीं पाळिजेच म्हण न्हंय. पूण तो/ती हें व्याकरण मोडता तर, तें व्याकरण कितें म्हण पयलें शिकोन, ताचे उपरांत मात्र एका बळवंत कारणाक लागोन तें मोड्येत शिवाय, तें व्याकरण कितें म्हण समजानासतां न्हंय.
फिल्म एक माद्यम जावन कशें आसाजे म्हळ्ळ्याविशीं इतलें सांगल्या उपरांत, अस्मिताय फिल्म एक माध्यम जावन कशें रूपीत जालां म्हळ्ळे विशीं कांय थोडे विचार गर्ज म्हण दिसता. तशें म्हण, कित्याक केवल अस्मिताय फिल्मा विशीं मात्र ही चर्चा आनी हाचे पयलें आयिल्ल्या इतर कोंकणी फिल्मां विशीं कित्याक असली चर्चा जावंक ना म्हळ्ळेविशीं सवालां उटचीं सहज. हाका विवीध प्रकाराची जाप दिव्येत. पूण अस्मिताय फिल्म प्रचार कर्ताना, फिल्म कर्णारांनी मांडल्लो एक प्रमूख माताळो म्हळ्यार ‘हऱ्येका कोंकणी मनशान पळेयजेच जाल्लें फिल्म’. तशें म्हळ्यार कोंकणी भास, संसकृती आनी चरित्रे विशीं कोंकण्यांक कांय थोडी जाणवाय दिंवचे तसलें फिल्म हें म्हण ताणीं सांगल्लेबरी जालें. पूण फिल्म पळेयताना निजाकी त्या दिशीं कठीण चूकी फिल्मांत धर धर म्हण दिसतात. ह्या अंक्यांत अस्मिताय फिल्मांत सजवंक प्रेतन केल्ल्या कोंकणी लोकाच्या चरित्रे विशीं एक लेकन आसा जाल्ल्यान, हांव केवल अस्मिताय फिल्म जावन कशें उटोन आयलां म्हळ्ळे विशीं एक दोन संगती नियाळुंक आपेक्षितां.
फिल्म माध्यमांत जेराल थरान दोन रितिंचीं फिल्मां आसतात – फीचर आनी डोक्युमेंटरी. ना म्हणच्याक डोक्युमेंटरी फिल्मांत मधें कांय इल्लो कृतक ड्रामा घालन डोक्युड्रामा म्हळ्ळें आन्येक थराचें फिल्मयी थोडे पावटीं येतात. ना तर डोक्युमेंटरी आनी फीचर फिल्मांच लोकामोगाळ. अस्मिताय डोक्युमेंटरिगी, वा फीचर फिल्मगी या डोक्युड्रामागी म्हळ्ळेविशीं दुबाव उबजोंचे सहज. फिल्मांत नायक आनी नायिका आपली ऐडेंडिटी सोदून गोयां भायर सर्तात. पूण वेतां वेतांना वेवेगळे कोंकणी समुदाय तांकां आपली संसकृती – नृत्य, पदां इत्यादी – प्रदर्शन कर्तात. तशें म्हळ्यार, एका रितीं कोंकणी संसकृतिची ओळोक दिंवचो उद्धेशयी फिल्म कर्णारांक आसल्लो म्हण जालें. त्या खातीर एक बरी डोक्युमेंटरी फिल्म काडल्लें तर चडीत उपकाराक पडतें. अस्मिताय फिल्मांत कोंकणी विविधतेच्या संसकृतेची ओळोक म्हणोन कुंकडांक भात शिंपडायिल्ल्याबरी शिंपडांवचें प्रेतन केलां म्हळ्ळेबरी भोगता.
तशें म्हण हें एक संपूर्ण फीचर फिल्मगी म्हण पळेवंक गेल्यार, थंयसरयी सभार चूकी दिषटीक पडतात. थोडेकडे पात्र भेषटेंच घुसतात आनी काणियेक कसलोच संबंध नासतां आपशेच मायाक जातात. दाकल्याक नायकाचीं आवय बापय. सुर्वेर नायक आपली ऐडेंडिटी कसली म्हण चर्चा कर्चे खातीर आपल्या अवय बापयचे पात्र सृषटी जातात. पूण त्या पात्रांक आनी काणियेच्या ओट्टारे सजवणेक कांयच संबंध ना. ते पात्र नासतानांयी काणी कितेंच बादक नासतां मुकार वरुंक साद्य आसा. अस्मिताय म्हळ्ळो बूक बरयिल्लो लेकक बाब एरीक (पात्राचें नांव) एक दोन जागयांनी येता आनी त्या उपरांत संपूर्ण मायाक जाता. ताचे सांगाता आसल्ले टी.वी. पत्रकर्तयी काणियेच्या सुरूपा थावन आपशेच मायाक जातात. तशें म्हळ्यार, थोड्या व्यक्तिंक स्थान दिंवचे खातीरच फिल्मांत पात्र सृषटी जाल्यातगी म्हळ्ळें कळाना. निजाकी पळेल्यार हांवें हांगा उल्लेक केल्ले पात्र गर्जे भायले म्हळ्ळें स्पषट आसा. एका फीचर फिल्मांत गर्चेक नातल्लो पात्र भिल्कूल येवंक नजो आनी काणियेच्या ओट्टारे निरूपणाक संबंध नातल्लें संभाषण, सन्निवेशां खंडीत घुसोंक नजो. अशें पळेताना, अस्मिताय फिल्मांत असले विचार सभार कडे शिर्काल्ले दिसतात.
आनी आकेरीक, हें फिल्मगी वा क्यामरा मुकार केल्लो ड्रामागी म्हळ्ळे विशीं एक उतार. सबार कडे, फिल्माची फोटोग्राफी अव्वल आसा. पूण हेर जागयांनी पात्र केमरा मुकार नाटक कर्चें उटोन दिसता. पोकोळ आनी असहज म्हळ्ळे तसलीं भगणां आनी उमाळे एका फिल्म माध्यमाक ताळ पडनांत. पर्तून सांगचें तर, फिल्मांत मेलोड्रामा आसोंक नजो म्हण न्हंय. पूण मेलोड्रामा फिल्माच्या ओट्टारे काणियेक सहज म्हण दिसोंक जाय. तसलें भगाप अस्मिताय पळेताना येना.
ह्या अंक्यांत अस्मिताय फिल्माविशीं लीकल्लें एक अकेडेमीक लेखना शिवाय, कोंकणी वोवियांचेर लिकल्लें एक लेखन आनी कोंकणी पर्नी भास आनी त्या भाशेच्या गिरेसतकाये विशीं उबजाल्लें अन्येक लेखनयी वाचुंक मेळतेलें.
‘वासू वालेन्सिया’ म्हळ्ळ्या नांवाखाल फामाद आसल्लो एडवीन जोसेफ फ्रान्सीस डिसोजा २०२३ अक्तोबर २६वेर आपल्या ७५ वर्सांचे प्रायेर देवादीन जालो. कोंकणी संस्थ्यांत ताणे १२ वर्सां काऱ्यकारी दिरेक्तोर जावन, तशेंच लगबग १५ वर्सां अमर कोंकणी संसोध शणमासिकाचो संपादक जावन सेवा दिल्ली. ताचें मरण कोंकणी साहित्य शेताक भरुंक जायना तसलो नश्ट. ताची निस्वार्थी सेवा मांदून ताका सासणाचो विशेव माग्तांव. अमर कोंकणी चो फुडलो अंको ताच्या समग्र साहित्याच्या अवलोकनाचो विशेस अंको जावन उपकारी मनान ताका अर्पण कर्तांव.
कोंकणेचें आनी कोंकणी मोगिंचें बरें जांव.
– मेलवीन एस. पिंटो, जे.स.